Alfred Nobel (1833-1896), szwedzki potentat przemysłowy, wynalazca dynamitu, to człowiek, który ufundował Pokojową Nagrodę Nobla. W momencie śmierci Nobla na jego imperium składało się blisko sto fabryk, a on sam był jednym z najbogatszych ludzi na świecie. Bezdzietny i samotny, Nobel spisał testament, w którym zarządził sprzedaż swoich fabryk i ulokowanie dochodów w funduszu powierniczym. Co roku dochody z fundacji miały być dzielone pomiędzy “tych, którzy w minionym roku działali na rzecz najwyższego dobra ludzkości”. Nagrody Nobla w dziedzinie literatury, fizyki, chemii i medycyny miały przyznawać instytucje szwedzkie, natomiast honor przyznawania piątej nagrody – Pokojowej Nagrody Nobla – przypadł niezależnemu komitetowi, wyłanianemu przez norweskie zgromadzenie narodowe, Storting.
Istnieje kilka przyczyn, dla których Nobel wybrał Norwegię. W chwili, gdy Nobel sporządzał testament, Szwecję i Norwegię nadal łączyła unia, a Storting poprzez swoją praktyczną politykę pokazywał wsparcie dla nowoczesnych koncepcji pokojowych, wśród nich idei rozbrojenia i arbitrażu, służących zapobieganiu eskalacji konfliktów.
Storting przyjął warunki ostatniej woli Nobla i szybko zaczął działać. Nominacji pierwszych pięciu członków Norweskiego Komitetu Nobla dokonano w 1897 roku, a w 1901 roku Komitet wybrał pierwszych laureatów Nagrody Pokojowej, którymi zostali założyciel Czerwonego Krzyża Henry Dunant ze Szwajcarii oraz działacz na rzecz pokoju Frédéric Passy z Francji.
Organizacja działalności Norweskiego Komitetu Nobla
Storting wyznacza pięciu członków Norweskiego Komitetu Nobla, jednak sam Komitet działa jako całkowicie autonomiczna jednostka. Zazwyczaj osoby wybierane do tego prestiżowego ciała rekrutują się z byłych parlamentarzystów, bądź też z mężczyzn i kobiet, którzy w jakiś inny sposób pełnili znaczące role w społeczeństwie.
Norweski Instytut Nobla został powołany w 1904 roku. Kieruje nim dyrektor pełniący jednocześnie funkcję sekretarza Komitetu Nobla. Podstawowym zadaniem Instytutu jest zdobywanie informacji na temat osób nominowanych do Nagrody Pokojowej. Dzięki temu Komitet ma pełną wiedzę, na której może oprzeć wybór konkretnego laureata.
Co roku propozycje kandydatur do Nagrody można składać do dnia 1 lutego, przy czym jedynie określona grupa osób ma prawo przedkładania nominacji. Niezwłocznie po zamknięciu procesu przyjmowania kandydatur, Komitet Nobla wraz z sekretarzem zbiera się, by sporządzić listę kandydatów spełniających niezbędne warunki do nominacji. Następnie doradcy Komitetu i inni eksperci sporządzają szczegółowe raporty na temat każdego z kandydatów. Raporty te stanowią podstawę dla dalszych rozważań Komitetu.
Komitet Nobla ogłasza nazwisko zwycięskiego kandydata w połowie października. Pokojowa Nagroda Nobla może przypaść zarówno indywidualnym osobom, jak i organizacjom. Nagroda może również zostać przyznana zbiorowo maksymalnie trzem osobom, pod warunkiem, że wszystkie związane są z tą samą dziedziną. Oficjalna ceremonia wręczenia Nagrody odbywa się w Ratuszu Oslo, w dniu 10 grudnia, w rocznicę śmierci Alfreda Nobla. Laureat otrzymuje złoty medal, dyplom i znaczną nagrodę pieniężną, która w 2004 roku wynosi 10 milionów koron szwedzkich (SEK).
Silna pozycja Pokojowej Nagrody Nobla
Pokojowa Nagroda Nobla zajmuje pozycję wyjątkową wśród konkurujących z nią podobnych nagród. Oksfordzki słownik współczesnej historii świata (The Oxford Dictionary of Contemporary World History) nazywa ją “najbardziej prestiżową nagrodą na świecie, przyznawaną za działalność na rzecz utrzymania pokoju.”
Wyjątkową pozycję Nagrody Pokojowej tłumaczy kilka czynników. Ma ona znakomitą reputację i przynosi znaczną korzyść finansową. Ponadto, należy do rodziny Nagród Nobla, z których wszystkie od lat cieszą się międzynarodowym prestiżem. Decyzje Norweskiego Komitetu Nobla odzwierciedlają liberalne wartości Zachodu, a zaledwie kilka z nich miało negatywny wpływ na międzynarodowy status Nagrody. Komitet utrzymuje ponadto elastyczne stanowisko wobec koncepcji pokoju, szeroko interpretując testament Alfreda Nobla. W ostatnich dziesięcioleciach Komitet koncentrował się coraz bardziej na zapewnianiu, że Pokojowa Nagroda jest rzeczywiście ogólnoświatowa, oraz zabiega o to, żeby wszystkie strony zaangażowane w konflikt, jak np. na Bliskim Wchodzie czy w Irlandii Północnej, łączyły się w wysiłkach na rzecz procesu pokojowego.