Cztery dramaty wydane przez Ibsena w latach 1877-82, „Podpory spoleczenstwa”, „Dom lalki”, „Upiory” oraz „Wróg ludu” nazywane sa realistycznymi dramatami wspólczesnymi lub dramatami problemowymi.
Sztuki te charakteryzuja sie czterema cechami, które uzasadniaja taka ich klasyfikacje:
1. Czynia z problemów spolecznych przedmiot debaty.
2. Maja charakter spoleczno-krytyczny.
3. Akcja rozgrywa sie w otoczeniu wspólczesnym.
4. Ich podmiotem sa zwykli ludzie w zwyczajnych sytuacjach.
Problemy poddane debacie
Dunski krytyk literacki Georg Brandes (1842-1927) byl wielkim pionierem realizmu w krajach skandynawskich. W roku 1871 wyglosil na Uniwersytecie w Kopenhadze serie wykladów pod haslem „Glówne kierunki w literaturze XIX wieku” (opublikowane w formie ksiazkowej, w szesciu tomach w latach 1872-90). W swym dziele, Brandes oglasza nastepujacy manifest nowej formy literackiej charakteryzujacej sie krytyka spoleczenstwa i realizmem:
„To, ze literatura naszych czasów zyje, widoczne jest w problemach, jakie poddaje ona debacie. Dla przykladu, George Sand poddaje debacie relacje pomiedzy obiema plciami, Byron i Feuerbach religie, Proudhon i Stuart Mill stan posiadania, zas Turgenev, Spielhagen i Emile Augier warunki spoleczne. Jesli literatura nie poddaje niczego debacie, oznacza to, ze traci swe znaczenie."
Brandes zainspirowal przedstawicieli norweskiego realizmu spoleczno-krytycznego: Ibsena, Bjørnsona, Lie, Garborga, Kiellanda oraz Skrama. W czterech dramatach Ibsena wspomnianych powyzej stykamy sie z kilkoma problemami spolecznymi, które Brandes wykorzystuje jako przyklady w swej tezie. Relacje pomiedzy obydwoma plciami sa przedmiotem debaty w „Domu lalki” i „Upiorach”. Problemy zwiazane z dominujacymi warunkami spolecznymi dyskutowane sa w „Podporach spoleczenstwa” oraz „Wrogu ludu” (moralnosc spoleczna, tyrania wiekszosci, wzgledy komercyjne a wzgledy spoleczne, ochrona srodowiska, itp.).
Krytyczne podejscie do spoleczenstwa
W swych dramatach realistycznych Ibsen bezlitosnie obnaza negatywne cechy spoleczenstwa, hipokryzje i oblude, przemoc, manipulacje. Niestrudzenie domaga sie tez prawdy i wolnosci. Prawda, emancypacja, samorealizacja oraz wolnosc osobista to hasla kluczowe. W komentarzu do „Podpór spoleczenstwa” napisanym przez Lone Hessel czytamy, ze „duch prawdy i duch wolnosci – to wlasnie one sa podporami spoleczenstwa”. W „Upiorach” Ibsen rzuca krytyczne swiatlo na podpory spolecznosci burzuazyjnej, malzenstwo i chrzescijanstwo, oraz podejmuje typowe tematy tabu – kazirodztwo, choroby weneryczne i eutanazje. Wszystko to uczynilo z niego oraz z podzielajacych jego poglady osoby kontrowersyjne w tamtych czasach. Ich dziela wzbudzaly zaciekle spory lub wrecz niepohamowana furie. Z perspektywy czasu wiemy, jak ogromny wplyw niektóre z owych dziel wywarly na róznorakie ruchy spoleczne. Trudno byloby znalezc drugie dzielo literackie, które mialoby równie duze znaczenie dla wyzwolenia kobiet, praktycznie we wszystkich kulturach swiata, jak „Dom lalki”.
Aspekt wspólczesnosci
Akcja wszystkich dramatów Ibsena, poczawszy od „Podpór spoleczenstwa”, umiejscowiona jest we wspólczesnym mu swiecie (stad okreslenie dramat wspólczesny). Reprezentanci nurtu realizmu wymagali od siebie zanurzenia sie we wlasnych czasach i naznaczenia nim. Dramaty historyczne w stylu narodowo-romantycznym staly sie passé. Klasyczni bogowie i bohaterowie, rzymscy cesarze i królowie swiatowych poteg zostali zastapieni ludzmi „jak ty i ja” . Przebieg akcji takich dramatów mial nosic pietno czasów wspólczesnych.
Pierwsze sporzadzone przez Ibsena notatki zwiazane z „Domem lalki” (z 19 pazdziernika 1878) nosza tytul „Notatki do tragedii wspólczesnej”. Okreslenie „tragedia wspólczesna” ma charakter ilustracyjny. Zamiarem Ibsena bylo zastosowanie klasycznej formy tragedii no nowoczesnego materialu bazowego. Piszac „Dom lalki” Ibsen nie stosuje radykalnych eksperymentów na poziomie formalnym. Zachowuje na przyklad trzy klasyczne zasady jednosci czasu, miejsca i akcji. Nowosc stanowi istota konfliktu, jego wspólczesnosc i mozliwosc odniesienia tego co dzieje sie na scenie do rzeczywistosci.
Zwykli ludzie i zwykle sytuacje
W sierpniu 1883 roku, w liscie do szwedzkiego znawcy teatru Augusta Lindberga, który byl w trakcie przygotowywania premiery „Upiorów” (premiera spektaklu w Helsingborgu 22 sierpnia 1883 byla premiera skandynawska i europejska), Ibsen pisze:
„Jezyk musi brzmiec naturalnie, zas forma wyrazu musi byc charakterystyczna dla kazdej wystepujacej w sztuce postaci; zadna osoba nie wyraza sie tak samo jak inna. Dlatego tez tak wiele mozna zrobic podczas prób – to wlasnie wtedy najlatwiej wychwycic wszystko, co wydaje sie nienaturalne i wymuszone, i co musi byc zmieniane az do momentu, w którym rola zyska pelna wiarygodnosc i realistyczna forme. Efekt jaki wywrze sztuka zalezy w duzej mierze od wrazenia, ze publicznosc siedzi i przysluchuje sie wydarzeniom dziejacym sie naprawde."
Ibsen bardzo duze znaczenie przykladal do tego, aby w jego dramatach wspólczesnych publicznosc teatralna (i czytelnicy) byli swiadkami ciagów wydarzen, które mogly sie przytrafic równiez im samym. Wymagalo to, by postaci dramatów wyslawialy i zachowywaly sie naturalnie, oraz by wszystkie ukazane sytuacje nosily pietno zwyczajnego zycia. Postaci nie mogly juz mówic wierszem jak w sztukach „Brand” oraz „Peer Gynt”. Monologi, szept sceniczny sztuczny sposób wyslawiania sie (jak np. w „wyprawie nordyckiej” ) sa wykluczone. Dramat realistyczny mial zapewnic iluzje rozpoznawalnej rzeczywistosci.